چکیده

آفلاتوکسین ها گروهی از سموم قارچی هستند که به وسیله گونه‌های مختلف قارچی از جنس Aspergillus

به ویژه توسط دو گونه  A.Parasiticusو  A.Flavusتولید میشوند و به عنوان آلوده‌کننده‌های طبیعی در

طیف وسیعی از مواد غذایی و محصولات کشاورزی وجود دارند. سمیت کبدی، تضعیف سیستم ایمنی،جهش‌زائی

و سرطانزائی عمده‌ترین اثرات آفلاتوکسین‌ها در گونه‌های مختلف حیوانی می‌باشند. آزمایشی برای ارزیابی اثرات  آفلاتوکسین بر کبد و عملکرد جوجه‌های گوشتی نر )320قطعه سویه راس( با دو گروه آزمایشی (1:شاهد) ذرت سالم و بدون آفلاتوکسین  و (2:کنترل) ذرت آلوده به آفلاتوکسین با چهار تکرار (هرکدام شامل 20 قطعه جوجه گوشتی) و بطور کاملا تصادفی انجام شد. در انتهای هفته سوم و ششم از هر قفس سه قطعه جوجه گوشتی به طور تصادفی کشتار و پس از اندازه‌گیری وزن نسبی کبد وکلیه، نمونه‌های بافتی مناسب از کبد برداشت و در فرمالین ده درصد بافر خنثی پایدار گردید. در جیره آلوده به آفلاتوکسین(جیره2)وزن نسبی کبد وکلیه در سنین 21و 42روزگی نسبت به گروه شاهد افزایش معنی‌داری داشت (P <0/05).

مقدمه

آفلاتوكسين به علت شيوع گسترده آن بر روي برخي دانه‌هاي غذايي، به خصوص ذرت كه ٥٠ تا ٦٠ درصد بسياري از جيره‌هاي طيور را تشكيل مي‌دهد، بزرگترين نگراني را در ارتباط با مايكوتوكسين‌ها بوجود آورده است. نشانه‌هاي باليني مسموميت با آفلاتوكسين شامل جراحات كالبدگشايي، ضايعات آسيب‌شناسي بافتي و همچنين اثرات ايجاد شده بر روي شاخص‌هاي توليدي گله‌هاي طيور در موارد وقوع تجربي و طبيعي آفلاتوكسيكوز در جوجه‌هاي گوشتي در سراسر دنيا گزارش شده است. مهمترين نشانه‌هاي مسموميت با آفلاتوكسين بي‌اشتهايي، تاخير در رشد، كاهش وزن بدن و كاهش مصرف خوراك مي‌باشند.

آفلاتوكسينها متابوليت‌هاي قارچي هستند كه توسط سويه هاي قارچ آسپرژيلوس توليد ميشوند. اين سموم قارچي كه ممكن است در مواد خوراكي قبل از برداشت، بين مرحله برداشت و خشك كردن و در انبار و يا بعد از فرآيند در كارخانجات در شرايط مطلوب درجه حرارت و رطوبت توليد شوند، موجب تضعيف سيستم ايمني، مسموميت كبدي، موتاسيون، سرطانزايي، ناقص‌الخلقه زايي و خونريزي ميشوند.

آفلاتوكسين B1 از نظر بيولوژيكي فعالترين مشتق آفلاتوكسين از بين انواع آفلاتوكسين هاي شناخته شده است كه موجب مهار سنتز DNA ، RNA و كاهش سنتز پروتئين و حساسيت نسبت به استرس‌هاي ميكروبي و محيطي ميشود.

كبد از اصلي‌ترين ارگان‌هاي هدف آفلاتوكسين است و در آزمايشات هيستوپاتولوژيك تغييرات چربي در هپاتوسيت ها، فيبروز بافت نواحي وريد باب، تكثير بيش از حد سلول‌هاي مجراي صفراوي در برخي از گونه‌هاي حيواني قابل مشاهده است.

مواد و روش کار

صفامهر و همکاران(۱۳۸۴) ضایعات کبدی و عملکرد جوجه های گوشتی تغذیه شده با ذرت آلوده به آفلاتوکسین را مورد بررسی قرار دادند.

در این مطالعه تعداد ۱۶۰ جوجه گوشتی نر از سویه راس بطور تصادفی بین ۸ قفس تقسیم شدند و از یک روزگی با جیره تجاری مطابق با توصیه جداول NRC(۱۹۹۴) تغذیه شدند. جیره های آزمایشی به استثناء ذرت کاملاً شبیه به هم بودند. جیره اول (گروه شاهد) حاوی ذرت سالم ایرانی و جیره دوم (کنترل) حاوی ذرت آلوده به آفلاتوکسین (1ppm) بوده است.

در انتهاي هفته سوم و هفته ششم از هر قفـس ٣ قطعه جوجه گوشتي نزديك ميانگين وزن قفس كشتار شـده و وزن نسـبي كبد، كليه (گرم به ازاي ١٠٠گرم وزن بدن) ثبـت شـد. از کبد نمونه های هیستوپاتولوژی گرفته و با روش های معمول آماده سازی شد.

نتایج و بحث

كبد اندام هدف اثرات سمي آفلاتوكسين بوده و در مقادير پايين آفلاتوكسين وزن نسبي آن نسبت به اندام‌هاي ديگر سريع‌تر تحت تاثير قرار ميگيرد. آفلاتوكسين مسموميت كبد و كليه ايجاد كرده وظايف و ظاهر عمومي آنها را تغيير مي‌دهد. دراين تحقيق وزن نسبي كبد و كليه تحت تاثير آفلاتوكسين افزايش معني‌داري (P< 0.05) داشت. مركلي و همكاران (١٩٨٧) افزایش وزن نسبی کبد در طی آفلاتوکسیکوز را به تجمع لیپید های خنثی، عمدتاً تری‎گلیسیریدها در کبد نسبت داده‌اند. در این تحقیق سندرم کبدچرب در مرغ های تخم‌گذار مشاهده شد. کبد اندام هدف اصلی در خلال بروز آفلاتوکسیکوز در طیور می‌باشد. در معرض بودن با میزان کم ولی طولانی مدت آفلاتوکسین سبب کاهش میزان رشد و افزایش اندازه کبد می‌شود، بدون اینکه علائم درگیری کبدی به طور آشکارا بروز نماید. بزرگ شدن کبد مربوط به هیپرترفی شبکه آندوپلاسمیک صاف در هپاتوسیت ها و نیز تغییر میزان چربی ذخیره میباشد. نتايج به دست آمده در اين بررسي بيانگر آن مي‌باشند كه وجود آفلاتوكسين در جيره غذايي جوجه‌هاي گوشتي (گروه کنترل) موجب افزايش وزن نسبي كليه در مقايسه با جوجه‌هاي تغذيه شده به وسيله جيره غذايي فاقد آفلاتوكسين (گروه شاهد) گرديده است.

در تحقيق حاضر سلول‌هاي كبدي در اثر تغذيه جيره حاوي آفلاتوكسين دچار تغيير چربي بسيار شديدي بود به‌طوري كه در اغلب سلول‌ها ، واكوئل‌هاي درشت چربي كه تمام سيتوپلاسم سلول را فرا گرفته (هسته و ضمائم سلول‌ها را به كنار رانده) جلب توجه ميكند.

ريدل و همكاران(٢٠٠١) نكروز گسترده سلول‌هاي كبدي را از نشانه‌هاي آفلاتوكسيكوزيس حاد و مجاري صفراوي تزايد يافته، تشكيل نواحي نوزايش، فيبروز و حضور جمعيت متراكمي از سلول‌هاي لنفوسيت و هتروفيل را از نشانه‌هاي آفلاتوكسيكوزيس مزمن در پرندگان ذكر كرده‌اند. همچنين ايشان به بروز هپاتوم‌هاي كپسولدار و كلانژيوم در مسمومسيت‌هاي طولاني مدت با آفلاتوكسين اشاره كرده‌اند.

مك‌گوين و همكاران (٢٠٠١) ليپيدوزيس و نكروز سلول‌هاي كبدي، هيپرپلازي صفرواي، فيبروز و اشكال غيرهمسان سلول‌هاي كبدي را از علائم ميكروسكوپيك آفلاتوكسيكوز مزمن در سگ‌ها برشمرده است.
رندل و ريس (١٩٩٦) منظره توري مانند سيتوپلاسم سلول‌هاي كبدي ناشي از تغيير چربي شديد و نيز تكثير مجاري صفراوي پري پورتال را از تغييرات مهم آفلاتوكسيكوزيس طيور برشمرده‌اند.

جونز و همکاران (۱۹۹۷) تکثیر مجاری صفراوی کوچک در اطراف لوبول های کبدی را مهم ترین و ثابت ترین نشانه مسمومیت مزمن در بین تمام گونه های حیوانات میدانند.

شکل 1 : كبد سالم.سلول‌هاي كبدي سالم با هسته هاي درشت
مركزي و سيتوپلاسم يكنواخت و ناحيه باب طبيعي با يك
مجراي صفراوي ،يك وريد پر خون و سه آرتريول مشاهده

شکل2: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي.تغيير چربي
بسيار شديد در سلو‌‌ل‌هاي كبدي. سيتو پلاسم سلو‌ل‌هاي كبدي از
واكوئل هاي چربي انباشته شده وهسته اين سلول‌ها همراه با ساير
ارگانل ها به حاشيه سلول رانده شده است.

شکل 3: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي. تغيير چربي در
سلو‌ل‌هاي كبدي همراه با آثار دژنره شدن سلول‌هاي كبدي مشاهده
ميگردد. نوك فلش(پيكان( به یک هسته بزرگ سلول کبدی (مگالوسیتوز) اشاره می‌کند.

شکل 4: آفلاتوكسيكوزيس تجربي در جوجه گوشتي. فيبروپلازي
)تكثير بافت همبندي) همراه با هيپرپلازي مجاري صفراوي در
جوجه‌های مبتلا به آفلاتوكسيكوز، مجاري صفراوي تازه تشكيل به
صورت مجاري با لومن باريك و سلول‌هاي پوششي(اپيتليال)  زياد و
جوان كه داراي هسته‌هاي درشت و پررنگ مي‌باشند، ديده ميشود.

مقدمه

مایکوتوکسین‌ها سموم تولید شده توسط قارچ‌ها هستند که می‌توانند اثرات مضری بر سلامت انسان و حیوانات داشته باشند. استفاده از توکسین بایندرها مانند ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها (مانند بنتونیت) یکی از روش‌های رایج برای کاهش جذب این سموم در دستگاه گوارش است. این مقاله مروری به مقایسه ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها به عنوان مایکوتوکسین بایندر پرداخته و شواهد علمی مربوط به اثربخشی و انتخاب‌پذیری آن‌ها را بررسی می‌کند.

ذغال فعال: عدم انتخاب‌پذیری و اشباع سریع

ذغال فعال به دلیل ساختار متخلخل و سطح ویژه بالا، توانایی جذب طیف وسیعی از مولکول‌ها را دارد. با این حال، این ماده فاقد خاصیت انتخابی است و بین سموم و مواد مغذی تفاوتی قائل نمی‌شود. در دستگاه گوارش، غلظت مواد مغذی مانند ویتامین‌ها، مواد معدنی و اسیدهای آمینه به مراتب بیشتر از سموم است. این موضوع باعث می‌شود که ذغال فعال به سرعت با مواد مغذی اشباع شود و ظرفیت جذب سموم کاهش یابد (EFSSA 2009). علاوه بر این، جذب مواد مغذی توسط ذغال فعال منجر به هدررفت هزینه‌های خوراک و کاهش ارزش غذایی جیره می‌شود.( Ramos et al., 1996)

آلومینیوم سیلیکات‌ها: انتخاب‌پذیری و اثربخشی

آلومینیوم سیلیکات‌ها (مانند بنتونیت، زئولیت و مونت موریلونیت) به دلیل ساختار لایه‌ای و بار الکتریکی منفی، توانایی اتصال انتخابی به مایکوتوکسین‌ها را دارند. این مواد به طور خاص با سموم دارای ساختار قطبی (مانند آفلاتوکسین) برهمکنش می‌کنند و تأثیر کمتری بر جذب مواد مغذی دارند (Diaz et al., 2002). مطالعات نشان داده‌اند که آلومینیوم سیلیکات‌ها نه تنها در کاهش جذب سموم مؤثر هستند، بلکه از آسیب‌های کبدی ناشی از مایکوتوکسین‌ها نیز جلوگیری می‌کنند.

مقایسه ذغال فعال و آلومینیوم سیلیکات‌ها در مطالعات علمی

1. مطالعه روی کاهش آفلاتوکسین M1 در شیر

   در مطالعه‌ای که توسط1996) ) Galvano et al.  انجام شد، اثربخشی ذغال فعال و بنتونیت در کاهش آفلاتوکسین M1 در شیر گاوها مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که بنتونیت به طور قابل توجهی سطح آفلاتوکسین M1 را کاهش داد، در حالی که ذغال فعال تأثیر کمتری داشت. این مطالعه نشان داد که ذغال فعال به دلیل اشباع سریع با مواد مغذی، نتوانست به طور مؤثر سموم را جذب کند.

2. مطالعه روی آسیب کبدی ناشی از آفلاتوکسین

   مطالعه‌ای توسط Diaz et al. (2002) نشان داد که استفاده از بنتونیت به عنوان مایکوتوکسین بایندر باعث کاهش قابل توجه آسیب‌های کبدی ناشی از آفلاتوکسین در گاوها شد. در مقابل، ذغال فعال تأثیر کمتری در کاهش این آسیب‌ها داشت. محققان این موضوع را به عدم انتخاب‌پذیری ذغال فعال و اشباع سریع آن با مواد مغذی نسبت دادند.

3. مطالعه روی عملکرد جوجه‌های گوشتی

   در مطالعه‌ای که توسط Ramos et al. (1996) انجام شد، تأثیر ذغال فعال و زئولیت (یک نوع آلومینیوم سیلیکات) بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در معرض آفلاتوکسین بررسی شد. نتایج نشان داد که زئولیت به طور مؤثرتری سموم را جذب کرده و عملکرد رشد جوجه‌ها را بهبود بخشید، در حالی که ذغال فعال به دلیل جذب مواد مغذی، تأثیر منفی بر رشد داشت.

نتیجه‌گیری 

با توجه به شواهد علمی، ذغال فعال به دلیل عدم انتخاب‌پذیری و اشباع سریع با مواد مغذی، اثربخشی کمتری در مقایسه با آلومینیوم سیلیکات‌ها به عنوان مایکوتوکسین بایندر دارد. آلومینیوم سیلیکات‌ها مانند بنتونیت و زئولیت به دلیل انتخاب‌پذیری بالا و توانایی اتصال مؤثر به سموم، گزینه‌های بهتری برای کاهش جذب مایکوتوکسین‌ها و جلوگیری از آسیب‌های مرتبط هستند. استفاده از ذغال فعال نه تنها ممکن است اثربخشی کمتری داشته باشد، بلکه می‌تواند منجر به هدررفت مواد مغذی و افزایش هزینه‌های خوراک شود.

دکتر حسام مبارکی(مدیر بخش تحقیق و توسعه شرکت داروطب)

مقدمه

آفلاتوكسين به علت شيوع گسترده آن بر روي برخي دانه‌هاي غذايي، به خصوص ذرت كه ٥٠ تا ٦٠ درصد بسياري از جيره‌هاي طيور را تشكيل مي‌دهد، بزرگترين نگراني را در ارتباط با مايكوتوكسين‌ها بوجود آورده است. نشانه‌هاي باليني مسموميت با آفلاتوكسين شامل جراحات كالبدگشايي، ضايعات آسيب‌شناسي بافتي و همچنين اثرات ايجاد شده بر روي شاخص‌هاي توليدي گله‌هاي طيور در موارد وقوع تجربي و طبيعي آفلاتوكسيكوز در جوجه‌هاي گوشتي در سراسر دنيا گزارش شده است. مهمترين نشانه‌هاي مسموميت با آفلاتوكسين بي‌اشتهايي، تاخير در رشد، كاهش وزن بدن و كاهش مصرف خوراك مي‌باشند.

آفلاتوكسينها متابوليت‌هاي قارچي هستند كه توسط سويه هاي قارچ آسپرژيلوس توليد ميشوند. اين سموم قارچي كه ممكن است در مواد خوراكي قبل از برداشت، بين مرحله برداشت و خشك كردن و در انبار و يا بعد از فرآيند در كارخانجات در شرايط مطلوب درجه حرارت و رطوبت توليد شوند، موجب تضعيف سيستم ايمني، مسموميت كبدي، موتاسيون، سرطانزايي، ناقص‌الخلقه زايي و خونريزي ميشوند.

آفلاتوکسین اثرات پاتولوژیکی مختلفی بر ارگان های بدن دارد. اثر آفلاتوکسین بر دستگاه تولید مثلی موجب کاهش وزن بیضه ها و کاهش سطح خونیِ تستوسترون در خروس های بالغ، لگهورن سفید نابالغ، اردک ها و بلدرچین ژاپنی می گردد. همچنین مسمومیت با آفلاتوکسین سبب تاخیر در بلوغ جنسی در خروس های نابالغ می شود.

 گزارشاتی وجود دارند که سلول های اپیتلیال زاینده ممکن است حتی زودتر از سلول های کبدی تحت تاثیر آفلاتوکسین قرار گیرند.

مواد و روش کار

اورتاتاتلی و همکاران(۲۰۰۲) اثرات آفلاتوکسین بر دستگاه تولید مثلی خروس را مورد بررسی قرار دادند. در این مطالعه از ۳۲ خروس بابکوک با سن ۲۴ ماه استفاده شد. خروس ها به ۴ گروه تقسیم شدند که گروه اول به عنوان گروه کنترل  خوراک سالم و بدون سم را دریافت کرد و مابقی گروه ها با دوز های مختلف آفلاتوکسین را همراه خوراک به مدت ۸ هفته دریافت کردند. در این مطالعه آتروفی بیضه ها در تمامی گروه هایی که آفلاتوکسین را دریافت کرده بودند بطور قابل توجهی اتفاق افتاد. همچنین آفلاتوکسین در خروس ها یا باعث توقف اسپرماتوژنز و یا باعث تولید اسپرماتوزای غیرطبیعی گردید. در تمامی خروس هایی که آفلاتوکسین دریافت کردند نفوذ سلول های التهابی به بافت بین توبولی بیضه و اپی دیدیم دیده شد.

مطالعه ای توسط موهدین و همکاران (۱۹۸۲) انجام شد که در این مطالعه کاهش در سایز لوله های سمینیفر و اختلال در اسپرم زایی و کاهش و دژنراسیون اپیتلیوم سلول های زایا گزارش شده است.

شارلین و همکاران اثرات آفلاتوکسین بر کاهش توان تولید مثلی و همچنین میزان مصرف خوراک در خروس ها را مورد بررسی قرار دادند. در این مطالعه از ۵۸ خروس استفاده شد. خروس ها میزان ۲۰ mg/g جیره آفلاتوکسین دریافت کردند. نتایج این مطالعه نشان داد در خروس هایی که آفلاتوکسین را بهمراه خوراک دریافت کردند حجم مایع منی، وزن بیضه ها، اسپرماتوکریت، غلظت تستوسترون در پلاسما و همچنین میران مصرف خوراک کاهش قابل توجهی نسبت به گروه کنترل داشته است.

بنابراین آفلاتوکسین با اثر بر دستگاه تولید مثلی بصورت مستقیم و با کاهش میزان دریافت خوراک بصورت غیر مستقیم موجب کاهش توان تولید مثلی می‌‍‌‌شود.

نتایج

مسمومیت با آفلاتوکسین در پرورش طیور به دلیل اثراتی که بر رشد و ظرفیت تولید مثلی می‌گذارد حائز اهمیت است. ۰.۵ تا ۳  ppmآفلاتوکسین در جیره غذایی می‌تواند موجب بروز اثرات سمی شود. گزارشات بسیاری وجود دارد که آفلاتوکسین موجب کاهش وزن بیضه ها می‌شود.( برایدن و همکاران ۱۹۸۰) 

گتی(۱۹۷۵) و نیکل(۱۹۹۷) بررسی اثر آفلاتوکسین بر دستگاه تولید مثلی را مورد بررسی قرار دادند و گزارش کردند بیضه های سالم و فعال پر از عروق خونی و به رنگ سفید هستند اما آفلاتوکسین موجب نفوذ چربی به درون سلول های بینابینی می‌شود و رنگ بیضه ها به زرد تغییر می‌کند.

در مطالعه ای گزارش شده است که آفلاتوکسین با ایجاد تاخیر در پروفاز ۱  سلول هایی که در حال تقسیم میوز هستند سبب توقف تقسیم میوز و کاهش تولید اسپرم می‌شود. اثر مستقیم آفلاتوکسین در از بین بردن سلول های سنگفرشی لایه زا در تحقیقات ساهای(۱۹۹۳) گزارش شده است.

چکیده

بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها به‌عنوان افزودنی‌های تغذیه‌ای مؤثر در بهبود سلامت و عملکرد طیور شناخته می‌شوند. بتاگلوکان‌ها با تقویت سیستم ایمنی، بهبود سلامت روده، جذب سموم قارچی، و کاهش استرس اکسیداتیو، تأثیرات مثبتی بر سلامت پرندگان دارند. نوکلئوتیدها نیز در شرایط استرس و نیاز متابولیکی بالا، از طریق تقویت سیستم ایمنی، بهبود جذب مواد مغذی، و حمایت از رشد و تکثیر سلولی نقش مهمی ایفا می‌کنند. استفاده از این ترکیبات می‌تواند نیاز به آنتی‌بیوتیک‌ها را کاهش داده و به ارتقای بهره‌وری تولید، کیفیت محصولات نهایی، و رضایت مصرف‌کنندگان کمک کند. این مقاله مروری به بررسی اثرات بیولوژیکی و مزایای کاربرد بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها در تغذیه طیور می‌پردازد.

مقدمه

تغذیه مناسب نقشی کلیدی در سلامت و عملکرد طیور ایفا می‌کند. بتاگلوکان‌ها، به‌عنوان پلی‌ساکاریدهایی با خواص ایمنی‌زایی، و نوکلئوتیدها، به‌عنوان ترکیبات نیمه‌ضروری برای رشد و متابولیسم، در سال‌های اخیر توجه زیادی در صنعت طیور به خود جلب کرده‌اند. بتاگلوکان‌ها که در دیواره سلولی قارچ‌ها، مخمرها، و غلات یافت می‌شوند، با تحریک سیستم ایمنی و بهبود سلامت روده، جایگزینی طبیعی برای برخی آنتی‌بیوتیک‌ها به شمار می‌آیند.

از سوی دیگر، نوکلئوتیدها، به‌عنوان واحدهای سازنده اسیدهای نوکلئیک، در شرایطی که نیاز متابولیکی بالا باشد یا بدن نتواند به‌مقدار کافی آن‌ها را سنتز کند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کنند. این ترکیبات در رشد و تکثیر سلولی، تقویت سیستم ایمنی، و افزایش مقاومت در برابر استرس نقش بسزایی دارند.

در این مقاله، اثرات بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها بر سلامت، ایمنی، و بهره‌وری تولید طیور بررسی شده و به نقش این افزودنی‌ها در کاهش وابستگی به آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر مواد شیمیایی پرداخته می‌شود.

اثرات بتاگلوکان‌ها

1. تقویت سیستم ایمنی: بتاگلوکان‌ها با فعال‌سازی ماکروفاژها و لنفوسیت‌ها، بهبود پاسخ‌های ایمنی ذاتی و اکتسابی را تسهیل می‌کنند. (1)

2. سلامت روده: بتاگلوکان‌ها باعث افزایش ارتفاع پرزهای روده‌ای و بهبود سلامت مخاط روده می‌شوند. آن‌ها همچنین تولید پروتئین‌های Tight Junction را که بین سلول‌های پوششی قرار دارند، افزایش داده و یکپارچگی سد مخاطی را تقویت می‌کنند. این خاصیت باعث جلوگیری از نفوذ سموم و عوامل بیماری‌زا به جریان خون می‌شود.(2)

3. بی‌اثر کردن لیپوپلی‌ساکاریدهای باکتریایی (LPS): بتاگلوکان‌ها قادر به اتصال به لیپوپلی‌ساکاریدهای باکتریایی هستند که به کاهش اثرات منفی این سموم در بدن پرندگان منجر می‌شود. مکانیسم این اثر به واسطه اتصال بتاگلوکان‌ها به مولکول‌های LPS و کاهش تأثیر آن‌ها در فعال‌سازی مسیرهای التهابی در سلول‌های ایمنی است. این عملکرد نقش مهمی در کاهش التهاب و استرس اکسیداتیو دارد.(3)

4. .جذب سموم قارچی: بتاگلوکان یک مایکوتوکسین بایندر وسیع‌الطیف است که با اتصال به سموم قارچی مانع اثرات مخرب آنها مانند کاهش رشد، آسیب به اندام هایی مثل کبد و کلیه و دستگاه تناسلی می‌شود. از آنجایی که غلات موجود در ایران آلوده به سموم قارچی هستند و طبق بررسی شرکت بایومین (در سال 2017) یکی از سمومی که بیشترین میزان را در غلات ایران داشته، سم DON بوده است، وجود بتاگلوکان در خوراک باعث می‌شود اثر این سم و سایر سموم به حداقل برسد.(4)

اثرات نوکلئوتیدها

نوکلئوتیدها، به‌عنوان ترکیبات نیمه‌ضروری، در شرایطی که پرندگان با استرس یا نیاز بالای متابولیکی مواجه می‌شوند، بسیار حیاتی هستند. این اثرات شامل موارد زیر است:

1. رشد و تکثیر سلولی: نوکلئوتیدها در تقسیم و تکثیر سلول‌ها نقش دارند و به همین دلیل برای رشد بافت‌های سریع مانند مخاط روده ضروری‌اند.(5)

2. تقویت سیستم ایمنی: نوکلئوتیدها باعث بهبود پاسخ‌های ایمنی هومورال و سلولی می‌شوند و به افزایش تیتر آنتی‌بادی‌ها پس از واکسیناسیون کمک می‌کنند.(5)

3. سلامت دستگاه گوارش: نوکلئوتیدها با تقویت سلول‌های اپیتلیال روده، به بهبود جذب مواد مغذی و کارایی گوارش کمک می‌کنند.(5)

4. مقاومت در برابر استرس: نوکلئوتیدها به دلیل نقششان در ترمیم و بازسازی سلول‌ها، مقاومت پرندگان را در برابر استرس‌های محیطی و تغذیه‌ای افزایش می‌دهند.(6)

بحث و نتیجه‌گیری

تأمین نیازهای تغذیه‌ای طیور به طور مستقیم بر سلامت و عملکرد آن‌ها تأثیر می‌گذارد. افزودن بتاگلوکان‌ها و نوکلئوتیدها به جیره غذایی طیور نه تنها می‌تواند به بهبود شاخص‌های تولیدی منجر شود، بلکه می‌تواند راهکاری موثر برای کاهش نیاز به آنتی‌بیوتیک‌ها و دیگر داروهای شیمیایی نیز باشد.

بتاگلوکان‌ها به دلیل خواص ایمنولوژیک و تقویتی خود می‌توانند به‌عنوان یک جایگزین طبیعی برای برخی آنتی‌بیوتیک‌ها عمل کنند. این ترکیبات قادرند پاسخ‌های ایمنی بدن را به شیوه‌ای غیرمهاجم تحریک کنند که این امر می‌تواند به کاهش بروز بیماری‌ها و افزایش نرخ زنده‌مانی طیور منجر شود. علاوه بر این، بتاگلوکان‌ها با تقویت سد روده‌ای و کاهش نفوذ عوامل بیماری‌زا، می‌توانند به بهبود بهره‌وری مواد مغذی و کاهش ضایعات غذایی کمک کنند.

نوکلئوتید ها نیز به دلیل نقش حیاتی خود در فرآیندهای سلولی و تولید انرژی، می‌توانند به بهبود وضعیت عمومی و توان تولیدی طیور کمک کنند. این ترکیبات به ویژه در شرایط استرس و نیازهای بالای متابولیکی، می‌توانند به عنوان منابع اضافی مورد استفاده قرار گیرند و نیاز به استفاده از مواد مغذی گران‌قیمت را کاهش دهند. استفاده از نوکلئوتیدها به ویژه در دوره‌های رشد سریع و پس از واکسیناسیون، می‌تواند به افزایش کارایی سیستم ایمنی و بهبود جذب مواد مغذی کمک کند.

در نهایت، افزودن این ترکیبات به جیره غذایی طیور می‌تواند به کاهش وابستگی به منابع شیمیایی و افزایش استفاده از راهکارهای طبیعی و پایدار منجر شود. این امر نه تنها به بهبود سلامت طیور بلکه به ارتقای کیفیت محصول نهایی و افزایش رضایت مصرف‌کنندگان نیز کمک خواهد کرد. تحقیقات بیشتر در این زمینه می‌تواند به شناسایی دوزهای بهینه و شرایط استفاده بهتر از این ترکیبات کمک کند و به صنعت طیور در دستیابی به عملکرد بهتر و پایدارتر یاری رساند.

دکتر حسام مبارکی ( مدیر بخش تحقیق توسعه شرکت داروطب)

در سال‌های اخیر، افزایش مقاومت آنتی‌بیوتیکی باعث شده است که توجه محققان به جایگزین‌های طبیعی مانند اسانس‌های گیاهی جلب شود. این ترکیبات که از گیاهان استخراج می‌شوند، دارای مواد فعال زیستی همچون ترپن‌ها، فنول‌ها و آلدهیدها هستند که اثرات آنتی‌باکتریال قابل‌توجهی دارند.

مواد و روش‌ها

در این مطالعه، اثر یک ترکیب اسانسی شامل اکالیپتوس، پونه کوهی، سیر و لیمو بر روی سه باکتری E. coli، Salmonella و Staphylococcus aureus بررسی شد. برای مقایسه، از آنتی‌بیوتیک‌های آموکسی‌سیلین، انروفلوکساسین، داکسی‌سایکلین و پنی‌سیلین استفاده شد. آزمایش‌ها با روش انتشار دیسک و تعیین حداقل غلظت مهاری (MIC) انجام شدند.

نتایج و بحث

بررسی‌ها نشان داد که پنی‌سیلین تأثیری بر E. coli نداشت اما در برابر Staphylococcus aureus مؤثر بود. آموکسی‌سیلین و انروفلوکساسین تأثیر بالایی بر هر سه باکتری داشتند، درحالی‌که داکسی‌سایکلین اثر متوسطی نشان داد.

از سوی دیگر، ترکیب اسانسی در تمامی موارد اثر آنتی‌باکتریال قابل‌توجهی داشت، به‌ویژه در برابر Staphylococcus aureus که قطر هاله مهاری آن به ۵ سانتی‌متر رسید. اثر این ترکیب بر E. coli و Salmonella نیز در سطح بالایی بود و در برخی موارد حتی از آنتی‌بیوتیک‌های مورد بررسی قوی‌تر عمل کرد.

نتیجه‌گیری

این مطالعه نشان داد که ترکیب اسانس‌های گیاهی می‌تواند جایگزین مناسبی برای برخی آنتی‌بیوتیک‌ها باشد، به‌ویژه در مواردی که با مقاومت آنتی‌بیوتیکی مواجه هستیم. یافته‌های این تحقیق نیاز به مطالعات بیشتر در زمینه کاربرد بالینی این ترکیبات را تأیید می‌کند.

جدول 1 : مقایسه اثر میکس اسنشیال اویل و آنتی بیوتیک ها بر باکتری ها با اندازه گیری نواحی ممانعت از رشد (inhibition zone)

راهکاری طبیعی برای مقابله با آلودگی‌های قارچی و باکتریایی و بهبود سلامت

دکتر حسام مبارکی (مدیر بخش تحقیق و توسعه شرکت داروطب)

مقدمه

افزایش نگرانی‌ها پیرامون مقاومت آنتی‌بیوتیکی و آلودگی‌های میکروبی در صنعت آبزی‌پروری باعث شده توجه به ترکیبات طبیعی همچون اسانس‌های گیاهی (Essential Oils) بیشتر شود. اسانس‌ها ترکیبات معطری هستند که از قسمت‌های مختلف گیاهان (برگ، ریشه، گل و...) استخراج می‌شوند و دارای خاصیت ضدقارچ، ضدباکتری، آنتی‌اکسیدان و تقویت‌کننده ایمنی هستند. استفاده از این ترکیبات در خوراک آبزیان به عنوان جایگزینی طبیعی برای مواد شیمیایی و دارویی مورد توجه پژوهشگران و تولیدکنندگان قرار گرفته است.

۱. سازوکار اثر اسانس‌های گیاهی بر قارچ‌ها و باکتری‌ها

اسانس‌ها دارای ترکیبات فعالی مانند تیمول، کارواکرول، اوژنول، سینامالدئید و لینالول هستند که توانایی نفوذ به غشای سلولی میکروارگانیسم‌ها را دارند. این ترکیبات موجب اختلال در ساختار غشاء، نشت محتویات سلولی و در نهایت مرگ میکروب می‌شوند. برخی اسانس‌ها مثل روغن آویشن و دارچین علاوه بر مهار رشد قارچ‌هایی نظیر  Aspergillus flavus، می‌توانند تولید مایکوتوکسین‌هایی نظیر آفلاتوکسین را نیز متوقف کنند. این ویژگی برای جلوگیری از آلودگی مجدد خوراک یا محیط پرورش اهمیت زیادی دارد.

۲. نقش اسانس‌ها در سلامت و عملکرد آبزیان

استفاده از اسانس‌های گیاهی در جیره غذایی باعث بهبود عملکرد سیستم ایمنی، افزایش اشتها، ارتقاء رشد و کاهش مرگ‌ومیر می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اسانس‌هایی مانند رازیانه، زیره، نعناع و دارچین می‌توانند فعالیت فاگوسیتوزی، سطح ایمونوگلوبولین‌ها و آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی را در ماهی یا میگو تقویت کنند. همچنین، این ترکیبات باعث کاهش استرس اکسیداتیو در بافت‌های بدن و بهبود کیفیت گوشت می‌شوند.

۳. مزایای جایگزینی اسانس‌ها با آنتی‌بیوتیک و ضدقارچ‌ها

• کاهش باقیمانده دارویی در بافت‌ها
• پیشگیری از ایجاد مقاومت باکتریایی
• سازگاری با محیط زیست و تجزیه‌پذیری بالا
• افزایش پذیرش مصرف توسط مصرف‌کنندگان نهایی (به‌ویژه در بازارهای صادراتی)

در مقایسه با آنتی‌بیوتیک‌ها، اسانس‌های گیاهی فاقد اثرات منفی زیست‌محیطی هستند و می‌توانند در قالب مکمل غذایی یا پوشش خوراک مورد استفاده قرار گیرند.

۴. ایمنی و دوز مصرف

بیشتر اسانس‌های مورد استفاده در صنعت خوراک در دسته GRAS (Generally Recognized As Safe) قرار دارند. با این حال، تعیین دوز مناسب برای هر گونه‌ی آبزی و اجتناب از سمیت احتمالی اهمیت زیادی دارد. برخی اسانس‌ها در دوزهای بالا ممکن است باعث کاهش مصرف خوراک یا تحریک دستگاه گوارش شوند، لذا استفاده از تکنیک‌هایی مانند میکروکپسوله‌سازی (برای کنترل آزادسازی و بهبود پایداری) توصیه می‌شود.

۵. اثرات اسانس‌ها بر کیفیت آب و محیط پرورش

برخی اسانس‌ها با مهار رشد باکتری‌های بیماری‌زا در آب، کیفیت آب را بهبود می‌بخشند و نیاز به مصرف مواد ضدعفونی‌کننده را کاهش می‌دهند. همچنین بخارات برخی اسانس‌ها مانند روغن رازیانه یا دارچین می‌توانند در مخازن ذخیره خوراک از رشد قارچ جلوگیری کنند.

نتیجه‌گیری

اسانس‌های گیاهی، با خواص ضدقارچ، ضدباکتری، آنتی‌اکسیدانی و تقویت سیستم ایمنی، گزینه‌ای مناسب و پایدار برای استفاده در خوراک آبزیان هستند. این ترکیبات نه‌تنها به کاهش وابستگی به آنتی‌بیوتیک کمک می‌کنند بلکه ایمنی غذایی، سلامت عمومی آبزیان و پذیرش بازار را افزایش می‌دهند. با توجه به نتایج مثبت مطالعات، توسعه فرمولاسیون‌های جدید بر پایه اسانس‌های گیاهی می‌تواند آینده‌ای سبزتر برای صنعت آبزی‌پروری رقم بزند.